CYKLENOWEŚWIAT KULTURALNIEŚWIĘTA

PRAWOSŁAWNA WIGILIA I BOŻE NARODZENIE W SERBII

Prawosławna Wigilia i Boże Narodzenie w Serbii, 06. i 07. 01. 2018

Według starego kalendarza juliańskiego, Kościół Prawosławny m.in w Rosji, Serbii oraz Macedonii obchodzi Wigilię 06.01, zaś Boże Narodzenie 07.01. Kalendarz juliański obowiązywał w całej Europie aż do XVI w. Nowy kalendarz gregoriański (który Polska przyjęła natychmiast w 1582 r., a przykładowo Grecja dopiero w 1923 r.) cofnął się zaś o trzynaście dni względem juliańskiego. Dlatego święta Bożego Narodzenia w różnych krajach wypadają w pewnym odstępie od siebie. Podobnie jak w Rosji, także i w Serbii, Boże Narodzenie celebrowane jest 3 dni. Pierwszego dnia świętuje się narodzenie Jezusa, drugiego czci się Matkę Bożą, trzeciego dnia zaś wspomina się świętego Stefana, pierwszego męczennika za wiarę chrześcijańską.

Symbolami świąt w Serbii są badnjak i česnica. Serbska nazwa Wigilii – Badnji dan – pochodzi właśnie od tzw. badniaka. Badniak lub badnjak ma kilka znaczeń. Dawna tradycja mówi, że były to trzy masywne pnie, symbolizujące świętą Trójcę. Inne źródła donoszą o jednym dużym pniu, jeszcze inne podają, że jest to kukła drewniana lub kawałek drewna przypominający wyglądem człowieka, która jest palona właśnie w wieczór wigilijny. Z żaru ognia wróży się wydarzenia nadchodzącego roku. Zwyczaj ten ma pochodzić od Prasłowian Południowych, którzy praktykowali go w dniu przesilenia letniego lub zimowego. W dzisiejszych czasach badniak jest palony w obecności duchownych prawosławnych oraz wiernych często na placach w miastach czy też na polach na wsi. Dawniej badniak był również palony samodzielnie poprzez poszczególne rodziny. Ogień jako odwieczny symbol oczyszczenia oraz oświecenia duchowego ma symbolizować również ciepło i miłość jakie daje każdemu człowiekowi rodzina i wspólnota.

Ciekawą postacią w serbskiej tradycji wigilijnej jest tzw. položajnik. To osoba, która pierwsza przekracza próg domu w Wigilię. Koniecznie musi postawić krok zaczynając od prawej nogi i wymówić specjalne życzenia, mające zapewnić domostwu pomyślność i szczęście. Jeśli položajnik nie będzie przestrzegał tych reguł, ściągnie na dom choroby i nieszczęście.

Wigilia to święto rodzinne, przywiązuje się więc dużą wagę do tego, aby do uroczystej kolacji zasiedli wszyscy domownicy. Stary zwyczaj głosi, że na Wigilię miejsce pod stołem, a kiedyś również i podłogę w całym domostwie oraz krzesła, należy posypać słomą lub sianem, na pamiątkę narodzin Chrystusa w ubogiej stajni. Tego dnia o poranku pieczony jest drugi wspomniany wyżej symbol świąt- tradycyjny okrągły kołacz lub niekwaszony chleb o nazwie česnica. Jest on bardzo pięknie dekorowany m.in. wykonanymi z ciasta warkoczami, motywami takimi jak kłosami zboża, nierzadko także krzyżem serbskim tzn. równoramiennym z czterema stylizowanymi literami S, stanowiącym uproszczony herb Serbii. Do kołacza wkładany jest również mały pieniążek, symbolizujący dar, jakim jest narodzenia Zbawiciela. Każdy z domowników otrzymuje kawałek kołacza. Ten, komu trafi się część z pieniążkiem w środku, ma przed sobą, według tradycji pełen pomyślności rok. W ciągu dnia zwyczajowo obowiązuje post zupełny tzw. post na vodi, oznaczający, że wolno jedynie pić wodę, dopiero wieczorem, po ukazaniu się pierwszej gwiazdki, rodziny siadają do postnej wieczerzy. Wieczór wigilijny nosi nazwę Badnje veče. W Serbii spożywa się tradycyjnie rybę, często dorsza oraz takie potrawy jak biała kiszona kapusta doprawiona olejem, makaron z orzechami, marynowane warzywa jak kalafior, marchew, a także miód, owoce, gotowaną fasolę czy też suszone śliwki. Każde z dań ma określoną symbolikę; przykładowo ryba, jak i chleb, to znak Chrystusa, który przyszedł na świat aby zbawić ludzkość. Po zakończonej wieczerzy Serbowie udają się do cerkwi, aby uczestniczyć w tzw. ponoćku, czyli odpowiedniku polskiej pasterki, gdzie wspólnie oczekiwano narodzin Jezusa Chrystusa.

W regionie Serbii zwanym Wojwodiną istnieje także, znany w wielu częściach Polski, zwyczaj kolędowania i kolędników, czyli dzieci lub dorosłych przebranych w kostiumy, którzy śpiewając odwiedzają sąsiadów. Jako nagrodę otrzymywali wcześniej ciasto, słodycze, orzechy lub suszone śliwki, współcześnie zaś daje się im pieniądze. Pieśni kolędników w Wojwodinie przybierają krótką formę, nierzadko są rymowane.

W Boże Narodzenie wierni najpierw udają się do cerkwi na nabożeństwo, później zaś wracają do domu, gdzie suto zastawiają stół, aby świętować. W Serbii, podobnie jak w Rosji, święta Bożego Narodzenia poprzedza czterdziestodniowy post, zaś 07.01 to pierwszy dzień, kiedy można spożyć mięso oraz inne potrawy zabronione w czasie pokuty i wyrzeczeń (czasem należą do nich również produkty mleczne, olej oraz wino). W dzień narodzenia Chrystusa, wszyscy ludzie pozdrawiają się zaś słowami “Hristos se rodi” (Chrystus się rodzi), a odpowiedź to “Vaistinu se rodi”( Zaprawdę się rodzi).

Bożenarodzeniowy stół nosi specjalną nazwę i mówi się na niego božićna trpeza, czy dosłownie stół bożonarodzeniowy. Warto jednak zaznaczyć, że trpeza to nazwa własna określająca stół, na którym jedzone są posiłki, nie zaś zwykły stół, który nosi nazwę sto. Na stole bożonarodzeniowym leżą owoce i warzywa, pieczone i faszerowane mięsa, galareta z nóżek (bardzo tradycyjne danie bożonarodzeniowe) oraz inne świąteczne potrawy.

Wesołych Świąt! Христос се роди (Hristos se rodi)!

Justyna / Niemcy

Share: